Onderzoek Conflictsoja
Alle aandacht is gericht op de Amazone. Maar in de Braziliaanse Cerrado speelt zich een even groot drama af.
De oudste en rijkste savanne ter wereld is voor de helft verdwenen, voor soja die ook in Belgische voedingswaren terechtkomt.
Nergens ter wereld rukt de agrobusiness sneller op dan hier.
We gingen ter plaatse, en stelden vast dat achter de sojahandel een criminele structuur zit.
Een derde van de oppervlakte van België. Het cijfer maalt door mijn hoofd wanneer ik door het raampje van het vliegtuig naar beneden tuur. Kort na het opstijgen uit Brasilia ontvouwt de Cerrado zich onder ons als een onmetelijk ruige vlakte met bomen en struiken. Daar werd vorig jaar ruim 1 miljoen hectare, of een derde van België, uit weggehaald.
Colombia
Braziliaanse Amazone
Peru
Cerrado
Brazilia
Bolivië
Paraguay
Argentinië
Brazilië
De Cerrado is een van de best bewaarde geheimen van Brazilië. Het ecosysteem, dat ruim een vijfde van het land inneemt en vermoedelijk honderd miljoen jaar oud is, is de oudste en meest diverse bossavanne ter wereld. Het herbergt 5 procent van alle planten- en diersoorten op de planeet. De savanne valt nog het best te omschrijven als een omgekeerd bos, waarvan het grootste deel onder de grond zit. In de wortels, takken en bladeren zit 13,7 miljard ton koolstof opgeslagen. De Cerrado is ook de watertank van Brazilië. Langs de diepe wortels kon miljoenen jaren lang water in de bodem sijpelen. Zo ontstonden ondergrondse waterreservoirs, die acht van de twaalf grote Braziliaanse stroomgebieden voeden.
Dat belangrijke ecosysteem staat onder druk. Vanuit de lucht zie je hoe grote stukken uit de vegetatie zijn weggesneden. De helft van de oorspronkelijke Cerrado is verdwenen. Bos, struiken en ruige graslanden maken plaats voor strak afgelijnde sojavelden en irrigatiecirkels. De Cerrado is de nieuwe frontlinie van de wereldwijde agrobusiness. Nergens wordt zo snel natuur omgezet in landbouwgrond als hier.
De teelt van soja, een belangrijk onderdeel van ons veevoeder, is de voornaamste drijfveer voor die destructie. Ruim de helft van de Braziliaanse sojaproductie vindt plaats in de Cerrado. Alleen al Bunge, Cargill, ADM en Louis Dreyfus, de vier multinationals die de wereldhandel in soja beheersen, exporteerden van hieruit in 2020 ruim 21 miljoen ton soja. Europa is, na China, de grootste afzetmarkt. Volgens het onderzoeksplatform Trase kan dat volume gelinkt worden aan 66.600 hectare nieuwe ontbossing – zes keer de oppervlakte van Parijs.
Die kaalslag is even ontwrichtend als die in de Amazone. Toch krijgt de savanne veel minder aandacht en wordt ze minder beschermd door de overheid. Onder druk van ngo’s beloofden de grote sojahandelaars om geen soja meer te verhandelen waarvoor Cerradogebied wordt ontbost. Supermarktketens, waaronder Aldi, Lidl, Delhaize en Albert Heijn, sloten zich aan bij de Retail Soy Group, die zich engageerde om geen soja meer te kopen uit velden die na augustus 2020 werden ontbost. Carrefour heeft een gelijkaardig engagement. Toch blijft soja waarvoor land is geroofd en bos is gekapt onze havens binnenstromen. Conflictsoja, blijkt uit onderzoek van De Standaard, die ook in ons veevoeder terechtkomt.
‘Plots kreeg ik een pistool tegen mijn hoofd.’ Fábio huivert. In een afgelegen dorp in Correntina, in West-Bahia, zitten enkele mannen onder een afdak. Eenden en kippen scharrelen rond het huis, twee straathonden liggen te dommelen in de ochtendzon. Wat verderop proberen jongens een paard te vangen met een lasso.
De leden van de Capão do Modesto, een traditionele gemeenschap die hier al meer dan driehonderd jaar leeft, vertellen hoe ze voortdurend bedreigd worden door gewapende handlangers van grote sojaproducenten. ‘“Je mag hier niet meer komen”, roepen ze. “Dit land is nu van ons.”’
De Capão do Modesto behoren tot de seminomadische gemeenschappen die hun kuddes laten grazen op openbare gronden. Tot rond de eeuwwisseling ging dat vrij zorgeloos. Sindsdien werden de gemeenschapsgronden met goedkeuring van de staat ingenomen door sojaproducenten, die er verplicht natuurreservaten oprichten.
Volgens de Braziliaanse boswetgeving moeten producenten in de Cerrado minstens 20 procent van de oppervlakte van hun landgoed beschermen. Ze mogen hun landbouwactiviteiten om het even waar compenseren, zelfs op honderden kilometers van hun landerijen, zolang het maar binnen de Cerrado is. Dat zet de deur open voor ‘groene landroof’. ‘Ze zoeken voor die natuurcompensatie plekken die nog intact zijn’, zegt Samuel Brito, coördinator van de Pastorale Landcommissie (CPT) in Correntina. ‘Daarom palmen ze de gronden in van traditionele gemeenschappen, die al eeuwen in symbiose leven met de natuur.’
‘Telkens wanneer we met ons vee naar het land trekken, moeten we voorbij gewapende wachters’, zegt Valério. Valério is, net als Fábio, een schuilnaam. De mannen willen anoniem getuigen uit schrik voor represailles. ‘Dan sta ik doodsangsten uit. Maar we hebben geen keus, ons vee moet grazen.’ Sinds een groot deel van hun gronden is ingenomen, is het moeilijk om hun levensstijl te behouden, vertellen ze. ‘Onze kuddes zijn gedecimeerd, we krijgen minder makkelijk toegang tot water, en we kunnen het bos niet meer in om vruchten en noten te halen.’
De traditionele gemeenschappen hebben officieel geen recht op de gronden waar hun kuddes grazen. Daarom leven vele in conflict met landeigenaars die wel over eigendomstitels beschikken. Verscheidene leden van de Capão do Modesto werden door de producenten voor de rechter gedaagd. Valério, die de tachtig voorbij is, is een van hen. ‘Kun je dat geloven? Ik werd veroordeeld als indringer van de grond van mijn voorouders!’ Terwijl we zitten te praten, rijdt een brommer twee keer traag voorbij het huis. ‘Een verrader’, zegt Fábio. ‘Hij werkt nu voor de producenten.’ De situatie splijt de gemeenschap. Sommige dorpelingen kozen eieren voor hun geld en zijn van kant veranderd.
Een van de producenten met wie de Capão do Modesto in de clinch liggen, is Agrícola Xingu, een dochter van het Japanse conglomeraat Mitsui & Co. Xingu is een van de grootste landeigenaars in de Cerrado. Het bezit naar schatting 67.900 hectare, verspreid over 41 landerijen in de gemeentes Correntina en São Desidério. Het heeft een natuurreservaat ingericht op een landgoed van ongeveer 3.000 hectare, dat overlapt met het leefgebied van de Capão do Modesto. Daar compenseert het voor de ontbossing op zijn mais-, katoen- en sojaplantages.
Op een van die plantages heeft Xingu tussen april en november 2020 nog 897 hectare ontbost. Via een schimmige aanvoerketen kwam de soja van Xingu het jaar nadien ook bij ons terecht. De Standaard kon met de hulp van het Braziliaanse onderzoeksplatform Repórter Brasil en de Nederlandse ngo Milieudefensie achterhalen dat soja van Xingu via twee tussenhandelaars naar de sojacrusher van Bunge in de Amsterdamse haven werd verscheept. Daar werden de bonen geplet, het meel werd vervolgens met binnenschepen afgevoerd naar alle grote veevoederfabrikanten in Vlaanderen.
Zo komt de soja in onze voedselketen terecht. Via de voederfabrikanten belandt hij in de voederbakken van varkens, kippen en koeien, en raakt vervolgens verwerkt in het vlees en de zuivel in onze winkelrekken. Zonder dat ze het beseffen, eten veel Belgen voedsel dat bijdraagt aan landroof en ontbossing in de Cerrado.
‘Europa wil conflict- en ontbossingsvrije soja. Maar dat is een illusie.’ We zitten in Barreiras in het koele kantoor van Eduardo Antonio Bittencourt, officier van justitie bij het openbaar ministerie van de deelstaat Bahia. Van hieruit probeert Bittencourt vat te krijgen op de milieuvernietiging. ‘De producenten beschikken over documenten die moeten bewijzen dat alles volgens de regels gebeurt. Maar dat betekent helemaal niets.’
De eigendomspapieren waarmee producenten als Xingu aantonen dat de grond die ze cultiveren van hen is, zijn vaak frauduleus verkregen, legt Bittencourt uit. ‘Ze kopen grond op bij makelaars en registeren die vervolgens in het Braziliaanse landregister. Dat register werkt via zelfregistratie. Producenten moeten zelf de gegevens invoeren over het land en wat ze ermee van plan zijn. De overheid zou dat moeten controleren, maar het bevoegde orgaan heeft niet genoeg personeel.’
Milieuvergunningen worden op dezelfde manier verkregen, zegt Bittencourt. ‘Formeel beschikken ze over de nodige documenten, maar dat betekent niet dat het ook volgens de wet verloopt. In de Amazone heb je nog een beetje controle, maar hier krijgen grote producenten vrij spel. De politiek en de agrobusiness spelen onder één hoedje. De producenten zijn belangrijke financiers van politieke campagnes. Hier wordt geld verdiend.’
Soja is na ijzererts het belangrijkste exportproduct van Brazilië. In de Cerrado explodeerde de oppervlakte aan sojaplantages de voorbije twee decennia van 7,5 naar 20 miljoen hectare – ruim zes keer België. Boeren uit het oosten en het zuiden van het land vestigden zich hier om de ‘wildernis’ te ontwikkelen – aangemoedigd door de Braziliaanse overheid. Met behulp van onder meer Chinese investeerders werden wegen en havens aangelegd.
Op de gronden wordt hevig gespeculeerd, vertelt Valney Dias Rigonato. We zoeken de geograaf op aan de Universiteit van West-Bahia in Barreiras, waar hij onderzoek doet naar landroof in de Cerrado. Zijn kleine bureau is tot de nok gevuld met dossiers, boeken en kaarten. ‘Ook internationale investeringsfondsen hebben hun weg gevonden. Openbare grond wordt privé- en zelfs internationaal bezit. De eigenaars hebben er geen band mee, het enige doel is winst maken. Eeuwenoude landbouwculturen verdwijnen. En dat om varkens en koeien in China en Europa te voeden.’
‘Sommige eigenaars kopen een stuk grond, maar geven een veel grotere oppervlakte aan in het landregister’, zegt Rigonato. ‘Door die magische vermenigvuldiging staat er meer grond geregistreerd dan er in werkelijkheid is. Landrechten worden bovendien verhandeld, waardoor het eigenaarschap moeilijk te volgen is.’
Rafael Guimarães Nogueira, officier van justitieMarizilda Cruppe
‘Eigenlijk is er sinds de kolonisatie niets veranderd’, knikt Rafael Guimarães Nogueira. Hij is officier van justitie bij het federaal openbaar ministerie. Vanuit zijn fonkelnieuwe kantoorgebouw net buiten het centrum van Barreiras doet hij, net als Bittencourt, verwoede pogingen om de landroof te beteugelen. ‘Wie geld heeft en land wil inpikken, doet dat gewoon. Het gebeurt alleen wat gesofisticeerder dan vroeger. Nu gebruiken ze valse documenten en advocaten die helpen om arme mensen te verdrijven.’
‘Europese landen die zakendoen met Braziliaanse producenten,’ zegt Nogueira, ‘moeten beseffen dat achter de sojahandel een criminele structuur zit, waarin bestuurders, advocaten, rechters en politiemensen hun diensten verlenen. Het lijkt allemaal netjes, maar dat is het vaak niet. Hier valt gewoon te veel geld te rapen.’
Waar die expansie toe leidt, zien we wanneer we de dagen nadien de regio doorkruisen. We worden op sleeptouw genomen door Martin Mayr, een Oostenrijker die hier dertig jaar geleden neerstreek als ontwikkelingswerker. Hij leidt 10envolvimento, een ngo die opkomt voor de rechten van lokale gemeenschappen.
Tijdens lange autoritten wordt duidelijk hoe de frontlinie van de agrobusiness eruitziet.
Zeeën van soja en mais, tot aan de horizon. Het is midden in het oogstseizoen. Pikdorsers maken baantjes in oogstrijpe plantages.
In het monotone landschap doemt af en toe een silo van een graanhandelaar op.
Aan de silo’s van Cargill en Bunge staan vrachtwagens in lange rijen aan te schuiven.
Wanneer Martin Mayr zijn jeep een vallei in stuurt, verandert het landschap. Velden maken plaats voor bomen, struiken en rivieren. De Cerrado strekt zich als een glooiend tapijt voor ons uit. ‘Zelf na al die jaren word ik nog altijd overweldigd’, mompelt hij. ‘Alleen heeft deze vegetatie weinig waarde – financieel dan. Dat is het drama van de Cerrado. Dood is het gebied meer waard dan levend.’
Van Barreiras rijden we naar São Desidério, een van de Braziliaanse gemeenten met de grootste sojaproductie. Hier gaat de ontbossing hard. Martin Mayr wil ons een recent ontbost stuk land tonen. Na een hobbelige rit over een zandweg houden we halt. Aan de ene kant een muur van vegetatie. Aan de overzijde liggen restanten van het bos in hopen bij elkaar. Hij stapt uit en wandelt tussen de gerooide bomen. ‘Net een slagveld. Mijn hart bloedt als ik dit zie.’
Het ontboste land behoort toe aan Fazenda São José. De eigenaar kreeg van de overheid in mei vorig jaar de toestemming om 3.800 hectare te rooien. Het stuk dat ernaast ligt, wacht hetzelfde lot. Een tweede vergunning, die in februari van dit jaar werd verleend, geeft aan dat hier binnenkort nog eens ruim 4.800 hectare voor de bijl gaat. Dat is samen ongeveer twee keer Brussel.
Dit hele gebied is gedoemd, zegt Mayr. Hij ergert zich aan wat hij de ‘politieke monocultuur’ noemt. ‘De infrastructuur, de universitaire opleidingen: alles wordt eenzijdig ingezet op de agro-industrie. Maar de gemeenschap krijgt er niets voor terug. São Desidério is per hoofd de rijkste gemeente van het land. Tegelijk is een vijfde van de bevolking afhankelijk van sociale hulp. Die kloof bewijst dat de winsten blijven hangen bij een kleine elite.’
De eenzijdige gok op grootschalige landbouw is niet alleen onrechtvaardig, maar ook razend gevaarlijk, stelt Mayr. We rijden langs een naburig landgoed waar een langgerekt spaarbekken is uitgegraven. Het is verbonden met een sproeimachine die grote groene irrigatiecirkels in het landschap tekent.
‘De producenten trekken de rivieren en het grondwater leeg. Dat is dramatisch. De Cerrado heeft een essentiële functie in de Braziliaanse waterhuishouding. Hier ontspringen verschillende grote rivieren, die gevoed worden door de ondergrondse waterbekkens. Het water van de Cerrado stroomt tot in de Amazone in het noorden en tot in het zuiden van het land, en zo verder door het continent.’
Door de agressieve expansie van de plantages raakt het watersysteem verstoord. De Cerrado verliest zijn rol als waterleverancier. In de dorpen merken de bewoners dat de rivieren en bronnen in de zomer droogvallen. Ook duizenden kilometers ver zijn de gevolgen voelbaar. De voorbije jaren werd de miljoenenstad São Paulo geteisterd door waterschaarste, met scherpe rantsoenering tot gevolg. Stilaan beginnen de stadsbewoners te beseffen dat de vernietiging van de Cerrado weleens een nachtmerrie kan worden.
Niet alleen het watervat loopt leeg. Wanneer de vegetatie wordt omgelegd, komt de koolstof vrij die in de wortels zit opgeslagen. De Cerrado wordt, net als de Amazone, een bron van koolstofemissie. De gevolgen daarvan zullen voor de hele planeet voelbaar zijn. ‘We doen maar, zonder na te denken over de gevolgen’, zegt Mayr. ‘Als we in dit tempo doorgaan, is er over 25 jaar geen Cerrado meer.’
De ironie daarvan is de Oostenrijker niet ontgaan. ‘Samen met het ecosysteem zal ook de agrobusiness instorten. Daar ben ik van overtuigd. De signalen zijn zichtbaar. De productie per hectare is in enkele decennia maal vier gegaan. Maar het gebruik van meststoffen en pesticiden is verachtvoudigd. De bodem raakt uitgeput. De watervoorraden, waarvan de producenten zelf afhankelijk zijn, slinken. Ziektes nemen toe. De grond raakt verzadigd door kunstmest en vergif. Dit is niet vol te houden.’
Alleen, zegt hij, is er eerst een catastrofe nodig voor we dat beseffen. ‘Dan is het te laat. Wat je hier ziet, is een typisch voorbeeld van hoe ons voedselsysteem zichzelf te gronde richt.’
Na een urenlange rit door een getekend landschap trakteren we onszelf op een biertje langs de Rio Grande. Kinderen slingeren aan een touw het water in. Martin Mayr zit er ontspannen bij. Ik vraag hem waarom hij dit doet, al dertig jaar lang de luis in de pels zijn van de machtige producenten.
Tijdens de lange uren in de wagen vertelde hij over de viscerale haat van de sojaproducenten jegens ngo’s als de zijne. Hij wordt in de gaten gehouden. Hij is bekend in de wijde regio. In 2010 werd een goede vriend van Mayr door een huurmoordenaar vermoord. Bij klaarlichte dag, midden in de stad, net voor hij op Mayrs vraag zou getuigen in een zaak wegens landroof door een groot bedrijf. ‘In die periode was ik depressief. Ik wilde gerechtigheid, maar mijn omgeving zei: “Laat het rusten. Het wordt te gevaarlijk.”’
Hij kijkt me doordringend aan, zucht. ‘Maar wat als ik het opgeef? Als ik hier wegga, hebben zij gewonnen.’
Dit zijn de reacties van de betrokken bedrijven:
Over ‘Conflictsoja’
Deze reportage maakt deel uit van de onderzoeksreeks ‘Conflictsoja’. Zonder dat we het zien, draait onze vlees- en zuivelindustrie op soja, de boon die is uitgegroeid tot hét krachtvoer om varkens, kippen en koeien snel te doen groeien. Die soja wordt vooral ingevoerd uit Brazilië.
Het Amazonewoud en de Cerrado-savanne staan op het punt te verdwijnen doordat steeds meer bos moet wijken voor plantages. Toch gaat de Belgische voedingsindustrie er prat op dat ze verantwoorde soja gebruikt.
Journalist Ine Renson reisde naar Brazilië om te onderzoeken of dat klopt. Ze stootte op leugens die enorme misbruiken en gevaren toedekken, en zocht naar oplossingen die landbouw rechtvaardiger kunnen maken.
Credits
Tekst: Ine Renson; Foto & video: Marizilda Cruppe;
Design & development: Tina Boeykens, Joppe Rabijns, Andy Stevens;
Art direction: Gert Verbelen; Fotoredactie: Karen
Wyckmans
