‘Oef, zeer zwak risico’
In de gemeenten Limbourg en Chaudfontaine werd vorig jaar snel geëvacueerd. In Trooz was het al te laat toen men aan evacueren dacht en in Verviers kreeg men vanuit het provinciale crisiscentrum te horen dat evacueren niet nodig zou zijn. Men ging ervan uit dat er een ‘vallei-effect’ zou spelen: het water zou grotendeels door de vallei opgenomen zijn voor het kans had Verviers te bereiken. Quod non.
De burgemeester van Verviers, Muriel Targnion, verwees ook meermaals naar de overstromingskaarten voor haar stad. Op het eerste gezicht zijn die zeker niet hyper-alarmerend. De rode zone volgt de Vesder en is amper breder dan de rivier. In deelgemeente Ensival is een klein stukje oranje ingekleurd, dat wel. Zelfs als men die zone had laten evacueren, zei Targion (aan wie voor alle duidelijkheid gemeld was dat dit niet nodig was) zou dat slechts om een 15-tal woningen gegaan zijn. Terwijl er 5.000 getroffen werden.
Maar een groot deel van Ensival is wel degelijk ingekleurd als ‘zone d’aléa très faible’ – een zone met een zeer laag risico op overstromingen dus. En daardoor dus een plek waar niemand zich de vorige rampzalige overstroming nog herinnert, maar … waar het eens in de honderd jaar lelijk misgaat. ‘Als de burgemeester van Verviers zegt dat er in haar stad eigenlijk geen overstromingsgevaar was, dan is dat uiteraard fout. De kaarten die wij maken, tonen de gebieden die niet kunnen, maar zúllen overstromen binnen een periode van 25, 50 of 100 jaar.
Dat moeten we echt terug in perspectief plaatsen’, zegt Pirotton. ‘Nu kijkt men naar de kaarten en zegt “oef, zeer zwak risico, da’s geen probleem”. Bovendien heeft men als kleur daarvoor groen gekozen, wat het nog meer misleidend maakt. Zo zit het dus niet. Om de honderd jaar heb je daar prijs. En wanneer we de kaarten zullen herzien, zullen de zones waarin dat gebeurt nog groter worden. Net zoals die waar men zich om de 25 jaar aan een overstroming mag verwachten. Wij maken geen kaarten om een crisis te beheren. Wij maken kaarten die de kans op een overstroming aangeven.’
De ironie wil dat de kaarten vlak voor de overstromingen van vorige zomer herzien waren, zij het met minimale verschillen ten opzichte van de voorgaande update. Die kaarten herzien duurt jaren, legt Archambeau uit. ‘Het is een proces waarbij je al je statistische gegevens moet updaten op basis van de laatste metingen, waarna je er de hydrologische modellen op kan loslaten. Op basis van die modellen kan je dan de nieuwe debieten en waterstanden berekenen en de kaarten aanpassen. Dat doe je niet in een-twee-drie, dat proces neemt al snel drie jaar in beslag. De nieuwe kaarten zijn nu voorzien voor 2025.’ En die kaarten zullen niet meer lijken op die van vandaag, vult Pirotton aan. ‘Het wordt een stuk erger.’
Nieuwe ramen en deuren, klaar voor de sloop
Limbourg is klein, maar het is een van de zwaarst getroffen gemeenten. Liefst 40 procent van de inwoners leed er schade. Op het marktplein stond het water dik twee meter hoog, van sommige woningen bleef alleen de vloer over. De verschillende studies over de herinrichting van de Vesdervallei lopen nog, maar nu al is duidelijk dat op sommige plekken in Limbourg niet meer gewoond kan worden. De sociale woonwijk Cité du Vieux Moulin is een vogel voor de kat, geeft burgemeester Valérie Dejardin (PS) toe.
Wie rondloopt in de verlaten wijk ziet perfect het grote dilemma waar de Vesdervallei al een jaar mee kampt. Terwijl professoren in Luik samen met administraties en kabinetten in Namen diep nadenken over hoe ze het rampgebied klaar kunnen stomen voor de toekomst, gaat het leven hier door. De korte en de lange termijn botsen hier volledig. En net als de vele mensen die snel hun woningen begonnen te herstellen, zat de huisvestingsmaatschappij Logivesdre niet bij de pakken neer.
De relingen langs de Vesderoever liggen er nog gehavend en verwrongen bij, maar de sociale woningen kregen allemaal al nieuwe ramen en deuren in een strak en zwart aluminium kader. Vanbinnen zijn de kleine woningen gestript. De vloeren zijn eruit gehaald, maar op de muren staat schimmel, vaak tot aan het plafond. Hoewel alle tekenen de andere kant op wezen, hoopte Logivesdre-voorzitter Thierry Lejeune (MR) deze zomer al opnieuw mensen in de woningen te laten intrekken. Pas na een conflict met de burgemeester en een dwingende tussenkomst van Waals minister van Wonen Christophe Collignon (PS) werden de werken stilgelegd. De woningen zullen moeten verdwijnen, samen met de 1,3 miljoen euro aan al gemaakte kosten, om de Vesder meer plaats te geven in de haarspeldbocht die ze hier maakt.
Ook 25 kilometer verderop in Trooz, een ander epicentrum van de ramp, lijkt alle hoop vervlogen voor de sociale woonwijk aan de rand van het centrum. Ook die wijk ligt in een oksel van de Vesder. Het grote verschil met Limbourg is dat men hier nog niet aan de verbouwing begonnen is. Met zijn compleet verhakkelde graspleintjes, verwrongen garagepoorten en dichtgetimmerde ramen lijkt de vroegere woonwijk eerder een militair oefenterrein voor urban warfare.
Politieke constructie
Het lot van die plekken doet de vraag rijzen wat er dan wel nog mogelijk is. Limbourg en Ensival liggen volledig of grotendeels in een zone waar statistisch gezien eens om de honderd jaar alles onder water komt te staan. Maar dat was vóór 14 en 15 juli 2021, toen de hemel naar beneden kwam, zoals Di Rupo zegt. Als de kaarten ergere situaties tonen, zoals men op de universiteit van Luik verzekert, moeten die gemeenten dan maar ineens helemaal verdwijnen?
Neen, zegt Pirotton. ‘Want die kaarten, dat zijn uiteindelijk politieke constructies.’ Zegt de wetenschapper die de kaarten opstelt? ‘Ja, want er spelen twee criteria: de terugkeerperiode en de hoogte van het water. Als je politiek beslist om de grenswaarde voor hoog risico te veranderen van 30 naar 45 of 50 centimeter, dan heeft dat uiteraard gevolgen voor de kaarten.’ Ook de aanpassingen op het terrein hebben een impact op het risico. Het zal eropaan komen op bepaalde plekken water op te vangen, en op andere de ruimte en de capaciteit voor de rivier te verhogen, legt hij uit. ‘Uiteindelijk kan je altijd maatregelen nemen die een zone van rood naar geel doen veranderen. Het is niet omdat een zone nu rood is, dat ze dat voor altijd moet blijven. Alleen moet je een evenwicht zoeken met de maatregelen die je bereid bent te nemen. Als je rond een rode zone een muur van 5 meter hoog zet, zal die niet meer rood zijn.’ Maar dat zal dan wel gevolgen hebben stroomop- en afwaarts? ‘Eh ben, voilà. Vandaar dat ik zeg dat men zal moeten afspreken wat “ça” betekent als men zegt “plus jamais ça”.
Tekst: Peter De Lobel • Datavisualisatie: Andy
Stevens & Tina Boeykens • Bronnen: Service Public de Wallonie