Longread EIC-2

Enigma XK, het luxejacht van de clan-Kabila

Rond het luxejacht Enigma XK hangt al jaren een waas van mysterie. Onderzoek van De Standaard en zijn partners toont nu hoe een bedrijf van Joseph Kabila de renovatie mee betaalde, mét Congolees staatsgeld.

Nikolas Vanhecke, Kasper Goethals en Roeland Termote
samen met EIC en Mediapart

dinsdag 23 november 2021

Rond het luxejacht Enigma XK hangt al jaren een waas van mysterie. Onderzoek van De Standaard en zijn partners toont nu hoe een bedrijf van Joseph Kabila de renovatie mee betaalde, mét Congolees staatsgeld.

Nikolas Vanhecke, Kasper Goethals en Roeland Termote
samen met EIC en Mediapart

vrijdag 19 november 2021

Over het onderzoek Congo hold-up, het grootste Afrikaanse datalek ooit, onthult hoe de bank BGFI werd gebruikt om de natuurlijke rijkdommen en de staatskassen van de Democratische Republiek Congo te plunderen. Met de opbrengsten van die plundertocht financierden de voormalig president Joseph Kabila en zijn entourage hun binnen- en buitenlandse weelde. Maar daar hield het niet op.
lees meer

Ze hielden ook een corrupt systeem overeind waarin de BGFI-bank een draaischijf was. De bankengroep BGFI heeft een troebele geschiedenis als de spil in corrupte deals van Afrikaanse autocraten en Europese ondernemingen. Congo hold-up bewijst dat het ook een doorgeefluik was voor wie invloed wilde uitoefenen op Kabila: internationale zakenlui, maar ook Chinese staatsbedrijven verwikkeld in enorme mijnbouwondernemingen.

Als extra dienst bood het Congolese filiaal van de bank onderdak aan een internationaal clientèle dat geldstromen wilde onttrekken aan het zicht van toezichthouders en regeringen: van Belgen die de voormalige president hielpen geld te versluizen, over bedrijven verdacht van de financiering van Hezbollah tot een Belg die zich in alle stilte verrijkte op de kap van Congolese landbouwontwikkeling.

In een onuitgegeven onderzoeksalliantie hebben het medianetwerk European Investigative Collaborations (EIC) en zijn mediapartners een team gevormd met een groep non-profit onderzoeksgroepen onder leiding van het Plateforme pour la protection des lanceurs d’alerte en Afrique (PPLAAF). Samen hebben ze de documenten van Congo Hold-Up meer dan negen maanden onderzocht.

Het datalek, dat in handen kwam van PPLAAF en de Franse onderzoekssite Mediapart, bestaat uit meer dan 3,5 miljoen interne documenten van de BGFI, samen met miljoenen transacties over een periode van ongeveer tien jaar.

De komende weken leggen De Standaard en zijn partners de netwerken bloot die geld verduisterden en versluisden via de bank. We laten zien bij wie het geld terechtkwam, waar het aan besteed werd en hoe internationale banken faalden in het stoppen van die dubieuze geldstromen.

Wat je met gestolen Congolees staatsgeld allemaal niet kunt kopen. Voor de kust van het Zuid-Afrikaanse Kaapstad dobbert de Enigma XK, een luxejacht van 73 meter. De binnenkant ervan is bekleed met marmer. Er zijn jacuzzi’s, een sauna en zes slaapkamers voor twaalf gasten. Op het dek kan een helikopter landen en er is ruimte voor jetski’s en een jeep. Het vaartuig met zijn negentienkoppige bemanning is te huur voor 290.000 euro per week.

Oorspronkelijk was de Enigma XK een patrouilleboot van de Schotse visserijbescherming. Van 1987 tot 2010 voer het schip - dat toen nog Norna heette - rond om de visindustrie te controleren en illegale vissers te betrappen. Na 23 jaar begon de boot aan een tweede leven. Op een scheepswerf in het Franse La Rochelle werd de oude patrouilleboot in drie jaar tijd omgebouwd tot een jacht met grandeur.

De boot kreeg een make-over van boeg tot achtersteven. Er kwamen nieuwe schoorstenen, blinkende ankerkluizen, een brug met honderdtachtig graden zicht en binnenin een afwerking tot in de details. Vrijwel meteen na de tewaterlating, in 2014, kreeg het jacht de World Superyacht Award voor beste renovatie van het magazine Boat International.

Maar wie schuilt achter die monsterklus? Analyse van documenten uit het ‘Congo hold-up’-lek toont voor het eerst een duidelijke link tussen het luxejacht en voormalig Congolees president Joseph Kabila zelf. Een vennootschap van de president - die bekendstaat om zijn discretie en die in talloze interviews sinds hij in 2001 aan de macht kwam ‘een enigma’ werd genoemd - betaalde mee aan de peperdure renovatie van het jacht.

Officieel is Kabila niet de eigenaar. In 2017 wijdde de Franse krant Le Monde al een artikel aan de Enigma XK. Toen verklaarde het Belgisch-Congolese duo Marc Piedboeuf en Alain Wan dat het superjacht eigendom was van hun bedrijf MW Afritec. Wan en Piedboeuf behoren al meer dan tien jaar tot de absolute inner circle van de president

(lees verder onder de infografiek)

Waar komt het geld vandaan?

Een anonieme bron in La Rochelle, die betrokken was bij de renovatie, vertelde aan Le Monde dat de renovatie 25 miljoen euro heeft gekost. Dat geld kwam van verschillende Congolese bedrijven.

Samen met een ander bedrijf uit het netwerk van Wan en Piedboeuf, betaalde MW Afritec 2,7 miljoen euro voor de renovatie. De Enigma is geregistreerd bij een bedrijf van de familie Wan op de Marshall-eilanden, een belastingparadijs voor boten.

Uit de gelekte Congo hold-up-documenten blijkt nu dat een tweede deel van de renovatie werd betaald door een bedrijf dat vandaag onder controle staat van Joseph Kabila: Port de Fisher. Vanuit die vennootschap ging minstens 2,3 miljoen euro naar de renovatiewerken.

Op het moment van de stortingen was Port de Fisher nog in handen van Piedboeuf en de familie Wan. Maar uit ons onderzoek blijkt dat de Kabila-clan ruim de helft van die 2,3 miljoen euro aanleverde. Minstens een kwart daarvan was ontvreemd van de Congolese Centrale Bank, via een corrupte bank die onder controle stond van de broer en de zus van Kabila. Vorige week brachten De Standaard en zijn partners aan het licht hoe de clan-Kabila jarenlang het land leegzoog.

Port de Fisher is een schimmig bedrijf waarvan de naam afkomstig is uit de havenstad Boma, aan de monding van de Congo-rivier. Toen onze collega van Radio France Internationale ernaar op zoek ging, vertelden de inwoners haar dat die naam afkomstig was van een negentiende-eeuwse koloniaal, die ook een vismarkt en een herberg naar hem genoemd kreeg.

Sinds november 2015 is Port de Fisher eigendom van Joseph Kabila. Hij controleert het bedrijf via verschillende trapjes. Iets minder dan de helft van de aandelen zit bij een schermvennootschap die volgens onze bronnen van Kabila is, en bij de Congolese havenadministratie SCTP. Vijfenvijftig procent van de aandelen in Port de Fisher zit bij ‘Société des grands élevages du Bas-Congo’, ook bekend als GEL. Die GEL behoort dan weer volledig toe aan Ferme Espoir, een van de vele landgoederen van de Kabila's in Congo. Op dat domein van meer dan tienduizend hectare, vlak bij Lubumbashi (de tweede stad van Congo), grazen tienduizenden runderen. Kabila heeft er ook een indrukwekkend villacomplex met meerdere zwembaden, een tennisveld en twee vorstelijke woningen. Het dagelijks beheer van Ferme Espoir is in handen van Kabila’s vriend en medewerker, Marc Piedboeuf.

De Belgen: Alain Wan en Marc Piedboeuf De discretie van de 50-jarige Joseph Kabila is berucht. Voor het beheer van zijn geld en zaken rekent de president op een beperkt kransje mensen. Marc Piedboeuf uit Luik en de in Kinshasa geboren Belgo-Congolees Alain Wan zijn essentiële leden van die inner circle.
lees meer

De twee beheren in de eerste plaats Egal, een van de grootste voedseldistributiebedrijven van Congo. Uit de Lumumba Papers, waarover de krant Le Soir in 2016 berichtte, bleek dat het bedrijf 43 miljoen dollar wist te ontvreemden van de staat. Het Congo hold-up-onderzoek waar De Standaard aan meewerkt, ontdekte dat een deel van die 43 miljoen dollar naar Kabila zelf ging. In een e-mail die deel uitmaakt van het lek, wordt bevestigd dat het gaat om een transfer ‘van Egal naar het Presidentschap’. Nog eens 3 miljoen gingen naar Sud Oil, het spookbedrijf van de familieleden van Kabila.

Daarnaast waren de familie Wan en Piedboeuf ook meerderheidsaandeelhouders van het machtige landbouwbedrijf Grands élevages du Bas Congo (GEL). Overal in het land tref je het logo van GEL aan bij palmolieplantages en fokkerijen. De clan-Kabila controleert volgens onderzoek van het persagentschap Bloomberg meer dan 75.000 vierkante kilometer aan agro-industrie in Congo.

Kabila vertrouwde de Belgen ook het transport toe van zijn geliefde wilde dieren naar zijn natuurpark in Kinshasa en zijn mega-boerderij bij Lubumbashi. Meer dan duizend blauwe gnoes, giraffen, zebra’s, buffels en gazellen werden met het vrachtschip El Nino uit Namibië naar Congo gebracht. Egal betaalde en organiseerde de aankoop en het transport. Op een foto uit 2018 is te zien hoe Piedboeuf helpt duwen om een neushoorn los te laten. In 2019 werden nog vier olifantenkalfjes ingescheept.

Veel van de dieren overleefden de operatie niet. In een verslag van juli 2019 verklaart de ‘Fondation pour la conservation de la girafe’ (‘Stichting voor de instandhouding van de giraffe') dat twaalf van de zestien geleverde giraffen gestorven zijn, hetzij tijdens het transport, hetzij omdat ze zich niet konden aanpassen aan het leven op het presidentiële landgoed.

(lees verder onder de infografiek)

Port de Fisher maakte zijn geld niet alleen over naar de renovatie in La Rochelle. Zo zien we 146.000 dollar (128.000 euro) verhuizen naar de Agence Atlantique de Gestion Navale in het Franse Bordeaux, een bedrijf waarvan André Wan, zoon van Alain, de directeur en enige aandeelhouder is.

Er gaat ook zo’n 1,5 miljoen euro naar de firma All Ocean Logistics (AOL). Opnieuw is dat een onderdeel van het netwerk van de familie Wan, maar dit keer op een vrij bijzondere locatie: de Faeröer.

Die groep eilanden, gelegen tussen Schotland en IJsland, is een belastingparadijs voor de salarissen van bootpersoneel. Dat maakt het interessant om er een (deel van een) maritieme holding te vestigen.

Port de Fisher stuurde ook geld naar België. De Congo hold-up-documenten tonen hoe een half miljoen euro terechtkwam bij een fictief Belgisch bedrijf in de Brusselse gemeente Ukkel: ‘Mambimbi Wan Afritec’. Maar in het Belgische bedrijfsregister en andere databases kon De Standaard dat bedrijf nergens vinden. Hoe kan dat?

Mambimbi Wan Afritec?

Op een grijze septemberdag gaan we op zoek naar dat mysterieuze ‘Mambimbi Wan Afritec’. Tussen de documenten van het datalek zit een factuur die verwijst naar die overschrijving van een half miljoen euro. Het bedrag en het rekeningnummer zijn hetzelfde als dat van de transactie die we hebben kunnen inkijken, maar de naam op de factuur - ‘MW Afritec - Marine’ - is anders. Er staat wel een adres op die factuur: ‘Rue Gatti de Gamond 14/10’ in Ukkel. Op nog een andere factuur gebruikt het bedrijf het straatnummer 1416.

Beide adressen bestaan niet. Toen De Standaard in september in de straat langsging, vonden we op nummer 14 een eengezinswoning. Nummer 1416 en 14/10 zijn onvindbaar. Iets verderop, op nummer 24/10, in een appartementsblok dat aan de achterkant uitkijkt over de jeugdacademie van voetbalclub Union Sint-Gillis, staat op een naamplaatje bij de deurbel ‘Wan/Egal EU srl’. Volgens het Belgische bedrijvenregister zijn daar inderdaad bedrijven van de familie Wan gevestigd.

Hoe kon ‘Mambimbi Wan Afritec’, een bedrijf dat niet bestaat en verzonnen adressen gebruikt, jarenlang grote geldsommen ontvangen uit Congo? De omstandigheden doen vragen rijzen over mogelijke witwaspraktijken. Volgens onze analyse stroomde er tussen 2012 en 2018 minstens 9,1 miljoen dollar naar dat spookbedrijf. Minstens een deel van dat geld belandde op de ING-rekening die op de facturen stond.

De hold-up op Congo: hoe de clan-Kabila 122 miljoen stal van de staat

ING België ging niet in op concrete vragen over de rekening of de eigenaars ervan. De bank liet weten dat het haar rol als correspondentenbank (een schakel bij internationale verrichtingen) in de strijd tegen financiële criminaliteit ernstig neemt. In dit geval was ING het eindstation van betalingen. Uit onze documenten blijkt dat de Fimbank in Malta in 2016 weigerde om als correspondentenbank op te treden voor de betaling van een half miljoen door het bedrijf van Kabila. Daarna werd de betaling alsnog doorgevoerd via een filiaal van de Gabonese BGFI-bank in Parijs, waarna het geld uiteindelijk bij ING terechtkwam.

De leden van de familie Wan en Marc Piedboeuf weigerden te antwoorden op vragen over de onvindbare Brusselse bedrijven, de Belgische bankrekening en de facturen aan Kabila’s bedrijf. Nog voor de publicatie van dit stuk dienden ze bij het Congolese gerecht een klacht in wegens onder meer ‘laster’ en ‘bedreigingen’. Ook Joseph Kabila antwoordde niet op onze vragen. De zaakvoerster van Port de Fisher die ook actief is bij andere bedrijven van Wan en Piedboeuf, Cleopatre Fumu, laat in een reactie weten dat de beschuldigingen aan het adres van Port de Fisher ongegrond zijn. Volgens haar werd het bedrijf opgericht om de haven van Boma te verbeteren, maar raakte dat project niet van de grond.

Alle artikels uit het onderzoeksdossier ›

Credits

Tekst: Nikolas Vanhecke, Kasper Goethals, Roeland Termote; Design & development: Tina Boeykens, Andy Stevens; Grafiek: Gert Verbelen, Jan Goossens; Eindredactie: Klaas Debacker

In samenwerking met: European Investigative Collaborations