Fabelachtig rijk waren Joseph Kabila (50) en zijn familie, toen hij in januari 2019 afscheid nam als president van de Democratische Republiek Congo. In zijn achttien jaar als heerser van het op vijf na armste land ter wereld, harkte zijn entourage een fortuin aan steekpenningen en gestolen overheidsgeld binnen. De voormalige president en zijn omgeving bezitten vandaag honderdtwintig kostbare mijnvergunningen en bedrijven, ter waarde van vele honderden miljoenen dollars. Op minstens vier continenten hebben ze vastgoed.

De clan rond Kabila wist een fiks deel van zijn fortuin te verwerven door het massaal wegsluizen van Congolees publiek geld. Tussen 2013 en 2018 werd via slechts één bank minstens 138 miljoen dollar, of meer dan 122 miljoen euro, verduisterd: een bedrag dat even groot is als het gemiddelde jaarloon van 250.000 Congolezen. Meer dan 70 procent van de bevolking van Congo, dat 102 miljoen inwoners telt, moet rondkomen met minder dan twee dollar per dag. In een land dat zo groot is als West-Europa en waar de democratie zwaar onder druk staat, stal de clan-Kabila onder meer geld dat bestemd was voor de organisatie van verkiezingen en de aanleg van wegen.

In 2017 en 2018 ging er telkens zo’n honderd miljoen euro Belgische ontwikkelingshulp naar Congo. De voormalige kolonie is de belangrijkste partner in de ontwikkelingssamenwerking. Vorig jaar ging het om 87,1 miljoen euro, waarvan een derde naar projecten die België uitvoert met de Congolese overheid. Het overige gedeelte gaat voornamelijk naar ngo’s en humanitaire noodhulp.

De staatsroof is de eerste onthulling van Congo hold-up, een maandenlang onderzoek van De Standaard en zijn onderzoekspartners. Aan de hand van het grootste Afrikaanse datalek ooit, krijgen we een zeldzame inkijk in de interne keuken van een van de meest corrupte regimes uit de recente wereldgeschiedenis.

Het onderzoek begon bij de Franse nieuwssite Médiapart en de ngo Plateforme de protection des lanceurs d’alerte en Afrique (PPLAAF). Zij kwamen in het bezit van meer dan 3,5 miljoen documenten van de Afrikaanse bank BGFI (Banque Gabonaise et Française Internationale). Met drieënhalf miljard op de rekeningen en 2.200 werknemers verspreid over elf landen, is het zonder twijfel de belangrijkste bankengroep in Centraal Afrika. Maar de bank is ook sterk verstrengeld met de macht van presidentiële families in verschillende Afrikaanse landen. Het Congolese filiaal van de BGFI stond onder de directe controle van de clan rond Kabila. Zes maanden lang hebben negentien internationale media de data onderzocht onder de koepel van het netwerk European Investigative Collaborations (EIC), waar De Standaard lid van is. Vijf ngo’s waren betrokken bij het onderzoek en publiceren op basis van de data hun eigen onderzoeksrapporten.

Te gulle leningen, valse mededelingen bij stortingen, dubieuze facturen, geantidateerde bankverrichtingen: de BGFI-bank bediende zich van een hele serie technische trucs om de clan-Kabila te helpen bij een hold-up op de staat. ‘Een maffieuze bank’, noemt het hoofd van de Congolese Algemene Inspectie van Financiën (IGF), Jules Alingete, de BGFI in een reactie op ons onderzoek.

De heimat van de bank ligt in Gabon, waar de instelling nauwe banden heeft met de presidentiële familie Bongo . In 2010 opende de BGFI zijn filiaal in de Democratische Republiek Congo. Al van bij de oprichting hadden de Kabila’s er een vinger in de pap. Gloria Mteyu, een zus van Joseph Kabila, verkreeg 40 procent van de aandelen. Een paar jaar later werd de adoptiebroer van Kabila, Francis Selemani, directeur-generaal van het Congolese filiaal van de BGFI.

Met de bank had de clan het gedroomde instrument in handen om, ver weg van pottenkijkers, zijn financiële zaakjes te regelen. De tweede poot van de operatie was een firma waarlangs al dat geld kon worden versast: Sud Oil.

Met de controle over een postbusbedrijf én een bank was alles in stelling gebracht voor het plunderen van de Congolese staat.

Sud Oil was oorspronkelijk een verdeler van brandstoffen, opgericht door de invloedrijke zakenman Pascal Kinduelo, een intimus van de Kabila’s. Na de oprichting in 2008 beheerde Sud Oil een aantal benzinestations en was het betrokken in de ontginning van olie, maar in 2012 liet Kinduelo de firma voor wat hij was. Sud Oil ging in winterslaap.

In 2013 bracht Gloria Mteyu, de zus van Kabila, Sud Oil weer tot leven. Ze verkreeg 20 procent van de aandelen van het bedrijf, dat intussen een postbusfirma was geworden, in de Congolese hoofdstad Kinshasa. De echtgenote van BGFI-directeur Francis Selemani werd de andere eigenares van Sud Oil.

Met de controle over een postbusbedrijf én een bank was alles in stelling gebracht voor het plunderen van de Congolese staat. De grootste geldstromen richting Sud Oil vonden plaats in 2015 en 2016. Toen liep het tweede en laatste mandaat van de president ten einde en probeerde hij koste wat het kost aan de macht te blijven.

De druk om te vertrekken en nieuwe presidentsverkiezingen te organiseren nam toe, al zouden die er pas in 2018 komen. Maar ook de stortingen richting Sud Oil intensifieerden: in die periode slorpte het vehikel 66 miljoen dollar op. Daarenboven deed Sud Oil ook dienst als een instrument om steekpenningen te ontvangen: 12 miljoen van buitenlandse bedrijven bij de verkoop van kostbare mijnconsessies bijvoorbeeld, zoals in volgende afleveringen van ons onderzoek zal blijken.

Weken geleden kregen Joseph Kabila, Francis Selemani, Gloria Mteyu, Pascal Kinduelo en de BGFI de kans om uitgebreid te reageren op onze bevindingen. Ze zijn niet op ons verzoek ingegaan, net zoals de meeste personen en bedrijven die betrokken zijn in deze affaire.

Naar de garage

De eerste deal die het hernieuwde postbusbedrijf Sud Oil in 2013 sloot was met de Belg Philippe de Moerloose. Net als vele andere rijken huldigde de Moerloose lang het principe ‘pour vivre heureux, vivons cachés’. Na het vertrek van Kabila in 2019, trad hij voor het eerst echt uit de schaduw in België, met een nominatie voor de titel Manager van het Jaar, een prijs van het weekblad Trends, en lovende interviews in De Tijd en L’Echo. Al drie decennia bouwtde Moerloose, onder meer als invoerder van zwaar bouwmateriaal, een zakenimperium uit in Congo en elders in Afrika en Europa. Hij kent de voormalige kolonie als zijn broekzak en had toegang tot de allerhoogste kringen - ook tot Joseph Kabila zelf.

In 2014 verkocht de Moerloose aan Sud Oil het voormalige gebouw van zijn autoconcessie ATC, dat het merk Nissan invoerde. Twee jaar voordien had Dde Moerloose dat pand, in de Gombe-wijk in Kinshasa, zelf aangekocht van zijn eigen ATC. Sindsdien was het zijn persoonlijk bezit. In 2014 vroeg hij er 12 miljoen dollar (10,4 miljoen euro) voor aan Sud Oil.

Documenten van Congo hold-up tonen dat ook BGFI-directeur Francis Selemani, die zelf geen functie had in het spookbedrijf Sud Oil, over de deal leek mee te praten. ‘Beste Francis’, schrijft de Moerloose aan Selemani. ‘Hopelijk gaat het goed met je. Wees er alsjeblieft gerust in dat we deze deal zullen sluiten en dat ik er geen enkel probleem mee heb omdat ik je vertrouw. Dat is het belangrijkste.’

Sud Oil zou 5 miljoen dollar meteen betalen en de overige 7 miljoen aflossen over twaalf maanden, gedekt door een bankgarantie van de BGFI.

Op het moment dat Sud Oil de eerste schijf van vijf miljoen moest storten aan De Moerloose, heeft het bedrijf slechts 100.000 dollar op de rekening. De hulp kwam uit een bijzondere hoek: de Congolese Centrale Bank. In die periode werd de centrale bank, die moet toezien op de openbare financiën van Congo, geleid door een vertrouweling van Kabila. De toenmalige gouverneur van de Centrale Bank, de econoom Deogratias Mutombo, was in 2013 door hem aangesteld. Vanuit die Centrale Bank ging op 25 november 2014 5,5 miljoen dollar naar het geldvehikel van familieleden van de president. In de jaren die volgden zou nog veel meer geld weglekken uit de Centrale Bank naar Sud Oil.

De Banque Gabonaise et Française Internationale huurde 357 vierkante meter in de garage die Sud Oil kocht van de Moerloose.

Die eerste vijf miljoen voor het gebouw van de Moerloose stroomde dezelfde dag nog door naar zijn rekening bij UBS in het Zwitserse Genève.

Philippe de Moerloose verklaarde tegenover ons dat de ‘uitwisselingen met Mr. Selemani’ uitsluitend over de BGFI-bankgarantie gingen en ‘niet over de vastgoedtransactie’. Hij ontkent ook een bevoorrechte relatie met Kabila en zijn entourage te hebben. Een kopie van de aandeelhouderslijst van Sud Oil waar hij indertijd om verzocht had, bevatte volgens hem ‘geen enkel lid van de familie-Kabila’. Nochtans was de zus van de president op het moment van de verkoop aandeelhouder van Sud Oil. In 2016 verklaarde Mteyu aan persagentschap Reuters dat ze dan geen aandelen meer bezat van de bank.

Nadat Sud Oil de garage in handen had gekregen, wilde het de aankoop terugverdienen door er huurders in onder te brengen. Lang duurde die zoektocht niet. De BGFI-bank was geïnteresseerd om in het gebouw 357 vierkante meter te huren.

Ook Sud Oil zelf bracht zijn maatschappelijke zetel onder op het adres van de garage, aan de Avenue Tombalbaye in Gombe. Volgens verschillende getuigen zat daar geen enkele medewerker van het bedrijf en was er zelfs geen kantoor voor zaakvoerder David Ezekiel, een stroman van BGFI-directeur Selemani. Bij het Congolese ministerie van Financiën stond Sud Oil niet officieel geregistreerd en zonder fiscaal nummer betaalde Sud Oil ook geen belastingen. Recente sporen van activiteit in de petroleumsector hebben we niet gevonden. Kortom: Sud Oil was een spookvennootschap. Langs de gewezen Nissan-garage passeerden vanaf dan tientallen miljoenen aan gestolen dollars.

(Lees verder onder de grafiek)